Mój klient od 2023 r. spłaca zadłużenie w ZUS w układzie ratalnym. Co roku podpisuje aneks, a mimo to po prawie trzech latach składki do zapłaty zmalały o niespełna 6%. W tym czasie łączna opłata prolongacyjna w jego umowie wzrosła z ok. 16 tys. do ok. 60 tys. zł.

Pokazuję tę sprawę krok po kroku, na podstawie umowy, aneksu i pism ZUS. Dane są zanonimizowane, a kwoty zaokrąglone.

Autorka: Katarzyna Przyborowska, radczyni prawna, Temida Jest Kobietą. Stan prawny na 1 października 2026 r.

Najważniejsze w skrócie

• Rata balonowa to ostatnia rata układu ratalnego z ZUS, która obejmuje prawie cały dług. ZUS nazywa taką konstrukcję okresowym układem ratalnym.
• W opisanej sprawie dług wynosił ok. 344 tys. zł. W pierwszym roku klient wpłacił w ratach ok. 4,3 tys. zł, a opłata prolongacyjna za ten etap wyniosła ok. 16,4 tys. zł.
• Po prawie trzech latach i kolejnych aneksach składki do zapłaty spadły o ok. 10 tys. zł (5,7%), a łączna opłata prolongacyjna wzrosła z ok. 16 tys. do ok. 60 tys. zł.
• Opłatę prolongacyjną liczy się od składek za czas oczekiwania na spłatę, dlatego przy racie balonowej rośnie niemal od pełnej kwoty.
• Dłużnik może zaproponować równe raty, a odmowa układu ratalnego powinna mieć formę decyzji, od której można się odwołać (uchwała SN III UZP 3/24).

Punkt wyjścia: ok. 344 tys. zł długu

W maju 2023 r. klient zawarł z ZUS umowę o rozłożenie na raty należności z tytułu składek. Objęła ona zaległości sprzed lat:

Należność	Kwota
Składki	ok. 176,8 tys. zł
Odsetki za zwłokę	ok. 166,6 tys. zł
Koszty upomnienia	ok. 0,4 tys. zł
Razem	ok. 343,8 tys. zł

Odsetki stanowią prawie tyle, co same składki. To typowe przy starych zaległościach: odsetki rosną latami, zanim dojdzie do układu.

Od tego momentu odsetki są zamrożone. Umowa wprost wskazuje, że naliczono je na dzień złożenia wniosku (art. 29 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Zamiast nich pojawia się opłata prolongacyjna, liczona tylko od składek.

Pierwszy rok: 11 rat po ok. 390 zł i balon

Harmonogram z 2023 r. wyglądał tak:

• raty 1–11: od 388 do 399 zł miesięcznie, razem ok. 4,3 tys. zł,
• rata 12: ok. 355,8 tys. zł.

Ostatnia rata obejmowała prawie 99% całej kwoty do zapłaty. To właśnie rata balonowa. ZUS nazywa taką konstrukcję okresowym układem ratalnym, a umowa daje dłużnikowi prawo, by najpóźniej w dniu płatności ostatniej raty złożyć wniosek o zmianę warunków jej spłaty.

Najważniejsza liczba z tej umowy to opłata prolongacyjna: ok. 16,4 tys. zł. To prawie cztery razy więcej niż wszystkie 11 rat razem. Opłata liczy się od składek za czas od złożenia wniosku do terminu danej raty. Skoro prawie cały dług czekał na ostatnią ratę, opłata narosła niemal od pełnej kwoty składek.

Kolejne aneksy: dlaczego dług nie maleje?

Balonu nie dało się zapłacić, więc co roku powstawał aneks z kolejnym etapem: 2024, 2025 i 2026. Każdy etap to znowu 12 rat i nowa rata balonowa. Formalnie to wciąż ta sama umowa, a aneks zmienia tylko harmonogram.

Jak to wygląda w liczbach? W lutym 2026 r. ZUS rozliczył konto klienta i wskazał zadłużenie z tytułu składek:

	Kwota składek
Umowa, maj 2023	ok. 176,8 tys. zł
Pismo ZUS, luty 2026	ok. 166,8 tys. zł
Spadek	ok. 10 tys. zł (niespełna 6%)

W tym samym piśmie ZUS dodał, że do tej kwoty należy doliczyć odsetki oraz opłatę prolongacyjną zgodnie z harmonogramem. Po prawie trzech latach spłat główna część długu stała więc prawie w miejscu.

Dlaczego? W pierwszym roku raty wynosiły ok. 390 zł, a każda rata składa się jednocześnie ze składek, odsetek i opłaty prolongacyjnej. Na spłatę samych składek zostaje niewiele.

2026: rata 3 000 zł, a balon nadal ok. 277 tys. zł

We wrześniu 2026 r. klient złożył kolejny wniosek o zmianę warunków. Jego sytuacja się poprawiła, więc sam zaproponował znacznie wyższe raty. ZUS się zgodził, ale w tej samej konstrukcji:

Element harmonogramu 2026/2027	Kwota
11 rat po 3 000 zł	33 tys. zł
Rata 12 (balonowa)	ok. 276,6 tys. zł

Balon to nadal prawie 90% kwoty do zapłaty w tym etapie. ZUS uzasadnił zgodę m.in. tym, że klient nie jest w stanie jednorazowo spłacić ostatniej raty, a jego sytuacja finansowa poprawiła się od poprzedniego wniosku.

W tym samym aneksie ZUS na nowo ustalił opłatę prolongacyjną, według stawki obowiązującej w dniu zawarcia pierwotnej umowy. Łączna opłata w umowie wynosi teraz ok. 60 tys. zł, wobec ok. 16,4 tys. zł w umowie z 2023 r. To ok. 43,6 tys. zł więcej, wyłącznie za przedłużenie spłaty.

Co zrobić, gdy masz układ ratalny z ratą balonową?

Ta sprawa dobrze pokazuje trzy rzeczy:

• Przy racie balonowej płacisz głównie za czas. Opłata prolongacyjna liczy się od składek, które czekają na spłatę. Gdy prawie cały dług czeka w ostatniej racie, opłata rośnie niemal od pełnej kwoty.
• Każdy aneks wydłuża czekanie. Odsetki są zamrożone, ale opłata prolongacyjna rośnie z każdym kolejnym etapem.
• Wyższe raty same nie wystarczą. Nawet przy 3 000 zł miesięcznie reszta długu nadal czeka w balonie.

Gdy klient przychodzi z takim układem, sprawdzam:

1. Wyliczenie opłaty prolongacyjnej przy każdym aneksie. Od jakiej kwoty, za jaki okres i według jakiej stawki została policzona. Można zażądać od ZUS szczegółowego wyliczenia.
2. Przedawnienie najstarszych zaległości. Przy długu sprzed wielu lat warto ustalić, czy część składek nie przedawniła się, zanim podpisano umowę.
3. Realny harmonogram równych rat. We wniosku to dłużnik proponuje liczbę i wysokość rat. Dobrze udokumentowana propozycja równych rat to argument przeciw kolejnemu balonowi.
4. Decyzję przy odmowie. W uchwale z 10 grudnia 2024 r. (III UZP 3/24) Sąd Najwyższy uznał, że odmowa rozłożenia składek na raty powinna mieć formę decyzji, od której można się odwołać do sądu.
5. Inne drogi. Gdy długu realnie nie da się spłacić, rozważam umorzenie, restrukturyzację lub upadłość zamiast kolejnych aneksów.

Najczęstsze pytania o układ ratalny z ratą balonową

Czym jest rata balonowa w układzie ratalnym z ZUS?

To ostatnia rata harmonogramu, która obejmuje całą pozostałą część długu. Wcześniejsze raty są niskie, a przed terminem balonu dłużnik może wnioskować o zmianę warunków, czyli o aneks z kolejnym etapem spłaty.

Czy odsetki rosną w czasie układu ratalnego?

Nie. Odsetki za zwłokę są naliczane do dnia złożenia wniosku o rozłożenie na raty i potem się zatrzymują (art. 29 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Zamiast nich ZUS pobiera opłatę prolongacyjną.

Od czego liczy się opłatę prolongacyjną?

Od składek objętych daną ratą, za czas od dnia po złożeniu wniosku do terminu płatności tej raty. Stawka to 50% stawki odsetek za zwłokę. Od zamrożonych odsetek opłaty się nie liczy.

Dlaczego po aneksie opłata prolongacyjna rośnie?

Bo aneks przesuwa termin spłaty balonu, a opłata zależy od czasu oczekiwania. W opisanej sprawie ZUS przy aneksie ustalił opłatę na nowo, według stawki z dnia zawarcia pierwotnej umowy, i łączna kwota wzrosła z ok. 16 do ok. 60 tys. zł.

Czy można wnioskować o równe raty zamiast balonu?

Tak. We wniosku o rozłożenie na raty to dłużnik proponuje liczbę i wysokość rat. ZUS ocenia propozycję według możliwości płatniczych dłużnika, dlatego warto ją dobrze udokumentować.

Co zrobić, gdy ZUS odmówi układu ratalnego?

Żądać decyzji. W uchwale z 10 grudnia 2024 r. (III UZP 3/24) Sąd Najwyższy uznał, że odmowa rozłożenia składek na raty powinna mieć formę decyzji, od której przysługuje odwołanie do sądu.

Podsumowanie

Układ ratalny chroni przed egzekucją i zatrzymuje odsetki, ale przy racie balonowej i corocznych aneksach może przez lata kosztować głównie opłatę prolongacyjną. W tej sprawie po prawie trzech latach składki zmalały o niespełna 6%, a łączna opłata wzrosła z ok. 16 do ok. 60 tys. zł. Zanim podpiszesz kolejny aneks, policz, ile płacisz za czas, a ile spłacasz naprawdę.

Masz układ ratalny z ZUS albo planujesz go zawrzeć? Napisz do mnie. Sprawdzę Twój harmonogram i wyliczenie opłat oraz pomogę zawalczyć o równe raty.