Czy babcia może zostać nianią? Umowa uaktywniająca, składki i babciowe

Wpis z 12 marca 2011 r., zaktualizowany w październiku 2026 r.

W 2011 r., tuż po uchwaleniu ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, klientka zapytała mnie, czy jej mama może legalnie zostać nianią wnuka. Odpowiedziałam wtedy, że tak. Po kilkunastu latach odpowiedź się nie zmieniła, za to zmieniło się sporo wokół niej: doszły konkretne kwoty, babciowe i nowe zasady liczenia stażu pracy. Dlatego odświeżam ten wpis.

Kto może być nianią?

Ustawa nie stawia żadnych ograniczeń co do pokrewieństwa między rodzicami dziecka a nianią. Umowę uaktywniającą można więc zawrzeć z:

• babcią lub dziadkiem,
• ciocią lub wujkiem,
• pełnoletnim rodzeństwem dziecka,
• każdą inną pełnoletnią osobą, także spoza rodziny.

Jedno zastrzeżenie: nianią nie może być rodzic dziecka. Stronami umowy uaktywniającej są rodzice (albo rodzic samotnie wychowujący dziecko) i niania, więc rodzic nie może zawrzeć jej sam ze sobą.

Czym jest umowa uaktywniająca?

To umowa o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu (art. 50 ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3). Zawiera się ją na piśmie. Powinna określać co najmniej:

• strony i cel umowy,
• czas i miejsce sprawowania opieki oraz liczbę dzieci,
• obowiązki niani,
• wysokość wynagrodzenia i termin jego wypłaty,
• okres obowiązywania umowy oraz warunki jej zmiany i rozwiązania.

Niania może opiekować się dzieckiem od ukończenia przez nie 20. tygodnia życia do końca roku szkolnego, w którym kończy 3 lata.

Kto płaci składki za babcię-nianię?

Tu leży największa korzyść z umowy. Budżet państwa, za pośrednictwem ZUS, opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe i zdrowotne niani od wynagrodzenia do wysokości 50% minimalnego wynagrodzenia (art. 51 ustawy). W 2026 r. minimalne wynagrodzenie wynosi 4806 zł, więc ta kwota to 2403 zł miesięcznie. Od nadwyżki składki opłaca rodzic. Ubezpieczenie chorobowe niani jest dobrowolne.

Budżet płaci składki tylko wtedy, gdy łącznie:

• niania jest zgłoszona do ubezpieczeń,
• rodzice pracują (np. na umowie o pracę lub zleceniu) albo prowadzą działalność,
• dziecko nie chodzi do żłobka ani klubu dziecięcego i nie jest pod opieką dziennego opiekuna.

Jeśli rodzic straci pracę albo zakończy działalność, składki są finansowane jeszcze przez 3 miesiące.

Jak to załatwić w ZUS?

1. Umowa na piśmie. Podpiszcie umowę uaktywniającą przed rozpoczęciem opieki.
2. Rodzic jako płatnik. Jeśli nie jest jeszcze płatnikiem składek, rejestruje się w ZUS (ZUS ZFA).
3. Zgłoszenie niani w 7 dni. Rodzic zgłasza nianię do ubezpieczeń w ciągu 7 dni od rozpoczęcia opieki (ZUS ZUA albo ZUS ZZA, jeśli niania ma już inny tytuł do ubezpieczeń społecznych).
4. Rozliczenia i informowanie o zmianach. Rodzic składa dokumenty rozliczeniowe i niezwłocznie informuje ZUS o każdej zmianie, w szczególności o rozwiązaniu umowy (art. 52 ustawy).

A babciowe?

Od 1 października 2024 r. działa program Aktywny Rodzic (ustawa z 15 maja 2024 r., Dz.U. 2024 poz. 858). Świadczenie „Aktywni rodzice w pracy”, nazywane babciowym, to 1500 zł miesięcznie (1900 zł przy orzeczeniu o niepełnosprawności dziecka) na dziecko w wieku 12–35 miesięcy. Przysługuje aktywnym zawodowo rodzicom, których łączna podstawa składek wynosi co najmniej 100% minimalnego wynagrodzenia (każdego z nich co najmniej 50%, a przy preferencyjnych składkach przedsiębiorcy – 30%).

Umowa z nianią nie jest warunkiem babciowego i ZUS nie sprawdza, kto opiekuje się dzieckiem. Jeśli jednak babcia zajmuje się wnukiem na co dzień, warto podpisać z nią umowę uaktywniającą. Bez umowy babcia nie ma opłacanych składek.

Czy opieka nad wnukiem liczy się do stażu pracy?

W aktualizacji z 2020 r. pisałam, że okres pracy niani wlicza się do stażu. Doprecyzowuję: przez lata okres umowy uaktywniającej liczył się do emerytury jako okres składkowy, ale co do zasady nie do stażu pracy w rozumieniu Kodeksu pracy.

To się zmieniło. Od 1 stycznia 2026 r. u pracodawców z sektora finansów publicznych i od 1 maja 2026 r. u pozostałych pracodawców art. 302¹ Kodeksu pracy wlicza do stażu okresy wykonywania zlecenia i umów o świadczenie usług, jeśli w tym czasie osoba podlegała ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (ustawa z 26 września 2025 r., Dz.U. 2025 poz. 1423). Okresy te dokumentuje się zaświadczeniem z ZUS.

Aktualizacja: październik 2026

Odpowiedź z 2011 r. pozostaje aktualna: nianią na umowie uaktywniającej może być babcia, dziadek albo inna osoba z rodziny, byle nie rodzic dziecka. Umowę zawiera się na piśmie, a rodzic jako płatnik składek zgłasza nianię do ZUS. Jeśli rodzice pracują lub prowadzą firmę, a dziecko nie chodzi do żłobka ani klubu dziecięcego, budżet państwa opłaca składki emerytalne, rentowe, wypadkowe i zdrowotne niani od kwoty do 50% minimalnego wynagrodzenia – w 2026 r. to 2403 zł miesięcznie. Od nadwyżki składki płaci rodzic. Od 1 października 2024 r. rodzice dzieci w wieku 12–35 miesięcy mogą też dostać 1500 zł miesięcznie w ramach świadczenia „Aktywni rodzice w pracy” (babciowe). Umowa z nianią nie jest jego warunkiem, ale bez niej babcia nie będzie miała opłacanych składek. Od 2026 r. okresy umów zlecenia i umów o świadczenie usług, od których opłacano składki emerytalne i rentowe, wliczają się też do stażu pracy (art. 302¹ Kodeksu pracy).

Najczęstsze pytania

Czy babcia na emeryturze może być nianią na umowie uaktywniającej?

Tak. Ustawa nie wyklucza emerytów. Rodzic zgłasza ją do ZUS jak każdą inną nianię, a składki od kwoty do 50% minimalnego wynagrodzenia opłaca budżet, jeśli rodzice spełniają warunki.

Czy do babciowego trzeba podpisać umowę z babcią?

Nie. Świadczenie „Aktywni rodzice w pracy” zależy od aktywności zawodowej rodziców, nie od umowy z opiekunem. Umowa uaktywniająca daje natomiast babci opłacane składki.

Ile mam czasu na zgłoszenie niani do ZUS?

7 dni od rozpoczęcia opieki. Jeśli rodzic nie jest jeszcze płatnikiem składek, najpierw rejestruje się w ZUS.

Podstawa prawna

• Ustawa z 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (t.j. Dz.U. 2024 poz. 338 ze zm.), art. 50–52.
• Ustawa z 15 maja 2024 r. o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka „Aktywny rodzic” (Dz.U. 2024 poz. 858).
• Rozporządzenie Rady Ministrów z 11 września 2025 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę oraz minimalnej stawki godzinowej w 2026 r. (Dz.U. 2025 poz. 1242).
• Ustawa z 26 września 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2025 poz. 1423), art. 302¹ KP.