Temida jest kobietą
ZUS podsumował kontrole płatników składek przeprowadzone od stycznia do sierpnia 2026 r. Wynik jest jednoznaczny: niemal każda kontrola ZUS kończy się wykryciem nieprawidłowości — tak było w 9 na 10 przypadków. Dla osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą — zwłaszcza tych, które łączą kilka form zarobkowania — to konkretny sygnał, że warto sprawdzić swoje rozliczenia, zanim zrobi to za nie ZUS.
Najważniejsze w skrócie
Od stycznia do sierpnia 2026 r. ZUS przeprowadził 20 529 kontroli płatników składek, z czego 18 495 (90,1%) wykazało nieprawidłowości. Łączny wynik finansowy kontroli wyniósł 373,3 mln zł, z czego 369,6 mln zł to błędnie naliczone składki, a 12,7 mln zł nienależnie pobrane świadczenia. Średni wynik finansowy jednej kontroli sięgnął 18 tys. zł, czyli trzy razy więcej niż w 2017 r. (6 tys. zł). Najczęstsze błędy dotyczą zaniżania podstawy wymiaru składek, nieprawidłowego rozliczania właścicieli firm oraz błędów przy zbiegu tytułów do ubezpieczeń. ZUS nie kontroluje już „na oślep”, ale wybiera podmioty na podstawie analizy danych, co zwiększyło skuteczność kontroli z 65% w 2017 r. do 90,1% obecnie.
Ile firm skontrolował ZUS w 2026 r. i z jakim skutkiem?
W okresie styczeń–sierpień 2026 r. ZUS przeprowadził 20 529 kontroli płatników składek. W 18 495 z nich (90,1%) wykryto nieprawidłowości — to najwyższy odnotowany wskaźnik skuteczności kontroli. W 15,7 tys. kontroli stwierdzono konkretne szkody finansowe dla Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Łączny wynik finansowy wszystkich kontroli wyniósł 373,3 mln zł:
| Kategoria | Kwota |
|---|---|
| Błędnie naliczone składki | 369,6 mln zł |
| Nienależnie pobrane świadczenia | 12,7 mln zł |
| Łączny wynik finansowy | 373,3 mln zł |
| Średni wynik na jedną kontrolę | 18 tys. zł (wobec 6 tys. zł w 2017 r.) |
ZUS podkreśla, że to efekt zmiany strategii: zamiast kontrolować masowo, Zakład precyzyjnie typuje podmioty do kontroli na podstawie analizy danych i modeli ryzyka. Dzięki temu skuteczność kontroli wzrosła z 65% w 2017 r. do 90,1% obecnie. ZUS przeprowadza mniej kontroli, ale trafiających w firmy, które faktycznie mają nieprawidłowości.
Jakie branże i formy zatrudnienia ZUS kontroluje najczęściej?
Według danych ZUS nieprawidłowości wykrywano najczęściej w następujących branżach:
- transport międzynarodowy,
- pośrednictwo pracy i zatrudnienie,
- usługi ochroniarskie,
- rynek pracy platformowej (np. praca za pośrednictwem aplikacji i platform internetowych).
Dla przedsiębiorczych kobiet i freelancerek istotne jest to, że ryzyko nie ogranicza się do dużych firm transportowych, równie często problem dotyczy jednoosobowych działalności łączących kilka tytułów do ubezpieczeń, np. własną działalność gospodarczą i umowę zlecenia, albo etat i działalność „na boku”. To właśnie przy takim zbiegu tytułów ZUS najczęściej znajduje błędy w podstawie składek. Kontrola może też dotyczyć świadczeń — o tym, jak wygląda kontrola ZUS w ciąży i spór o zasiłek, pisałam osobno.
Jakie nieprawidłowości najczęściej wykrywa kontrola ZUS?
Z raportu ZUS wynika, że firmy najczęściej popełniają następujące błędy:
- Zaniżanie podstawy wymiaru składek — deklarowanie niższej podstawy, niż wynika to z rzeczywistych przychodów lub wynagrodzenia. Sąd Najwyższy potwierdził, że ZUS może weryfikować podstawę wymiaru składek przedsiębiorców.
- Nieprawidłowe rozliczanie właścicieli firm — błędy w sposobie zgłaszania i rozliczania składek własnych przedsiębiorcy.
- Błędy przy zbiegu tytułów do ubezpieczeń — np. gdy ta sama osoba ma jednocześnie działalność gospodarczą i umowę zlecenia, albo etat i działalność, i nieprawidłowo ustala, z którego tytułu powinny być opłacane składki. Podstawy wyjaśniam w tekście Zbieg tytułów ubezpieczenia, czyli praca w kilku miejscach.
- Manipulowanie formą zatrudnienia — np. ukrywanie faktycznego stosunku pracy pod inną formą współpracy.
- Spóźnione zgłoszenia i pomyłki rachunkowe — najmniej „złowrogie”, ale wciąż karane błędy formalne.
Warto zauważyć, że nie wszystkie nieprawidłowości, które wykazuje kontrola ZUS, to oszustwa — często to konsekwencja nieznajomości przepisów — zwłaszcza przy nietypowych sytuacjach, jak praca na kilku umowach jednocześnie czy zawieszanie działalności. A co, jeśli to ZUS się pomylił? Odpowiadam w tekście Kto płaci za błędy ZUS?
Jak przygotować się do kontroli ZUS jako jednoosobowa działalność?
Skoro ZUS celowo wybiera do kontroli podmioty, które „wychodzą” z analizy danych jako podejrzane, najlepsza strategia to samodzielna weryfikacja, zanim zrobi to Zakład. Kilka punktów, które warto sprawdzić jako przedsiębiorczyni:
- Czy podstawa wymiaru składek odpowiada rzeczywistym przychodom/wynagrodzeniu, a nie tylko minimalnej możliwej kwocie?
- Czy przy łączeniu działalności gospodarczej z umową zlecenia (lub etatem) składki są opłacane z prawidłowego tytułu?
- Czy wszystkie zgłoszenia (ZUA, ZZA, zmiany danych) zostały złożone w terminie?
- Czy dokumentacja (umowy, faktury, potwierdzenia płatności) jest kompletna i łatwo dostępna za ostatnie lata?
- Czy w razie zawieszenia lub zmiany formy działalności zgłoszenia do ZUS zostały zaktualizowane?
Jeśli odpowiedź na którekolwiek z powyższych pytań budzi wątpliwości, to dobry moment, by skonsultować rozliczenia z księgową lub radcą prawnym, zanim nieprawidłowości wykaże kontrola ZUS. Warto też wiedzieć, co ZUS może sprawdzać w postępowaniu wyjaśniającym, a gdy sprawa skończy się decyzją — dlaczego warto przejrzeć akta sprawy w ZUS.
FAQ
Czy ZUS musi uprzedzić o kontroli?
Tak, co do zasady ZUS zawiadamia płatnika składek o zamiarze przeprowadzenia kontroli, wskazując jej zakres i termin. Kontrola bez zawiadomienia jest możliwa tylko w szczególnych, przewidzianych prawem sytuacjach.
Ile trwa kontrola ZUS?
Czas trwania zależy od zakresu i wielkości firmy: w małych, jednoosobowych działalnościach kontrola najczęściej ogranicza się do kilku dni roboczych, ale może zostać wydłużona, jeśli kontroler znajdzie nieprawidłowości wymagające dodatkowego wyjaśnienia.
Co grozi za błędy wykryte w kontroli ZUS?
Gdy kontrola ZUS wykaże nieprawidłowości, najczęstszą konsekwencją jest obowiązek dopłaty zaległych składek wraz z odsetkami za zwłokę. Średni wynik finansowy jednej kontroli w 2026 r. to 18 tys. zł. Jeśli jednorazowa spłata nie wchodzi w grę, możesz wnioskować o układ ratalny z ZUS.
Czy ZUS kontroluje także jednoosobowe działalności gospodarcze?
Tak. Według danych za 2026 r. problemy ze składkami najczęściej wykrywano w konkretnych branżach (transport międzynarodowy, pośrednictwo pracy, ochrona, platformy internetowe), ale równie często dotyczą one jednoosobowych działalności łączących kilka tytułów do ubezpieczeń, np. działalność i zlecenie.
Podstawa prawna
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych — podstawa uprawnień kontrolnych ZUS (art. 86–93).
O autorce
Katarzyna Przyborowska jest radczynią prawną z Warszawy. Zajmuje się prawem pracy, ubezpieczeniami społecznymi i sprawami z ZUS. Pomaga przedsiębiorczym kobietom i rodzicom, a w Temida Jest Kobietą tłumaczy prawo ludzkim językiem.
Masz wątpliwości, czy Twoje rozliczenia ze ZUS są w porządku? Napisz do mnie — sprawdzę, czy Twoja działalność jest w grupie ryzyka i co warto poprawić, zanim zrobi to kontroler.
Autorka: Katarzyna Przyborowska, radczyni prawna, Temida Jest Kobietą. Stan prawny na 6 października 2026 r.
Dostałaś decyzję z ZUS?
Na odwołanie masz tylko miesiąc od dnia doręczenia decyzji. Wypełnij 2-minutowy formularz – odezwę się w ciągu 2 dni roboczych i podpowiem, co dalej.
Sprawdź, czy możesz się odwołać →
[…] To nie dotyczy tylko zasiłków. Kontrole płatników składek też są coraz skuteczniejsze: w 2026 r. 9 na 10 kontroli ZUS wykazało nieprawidłowości. […]